Pióro i kałamarz w naszej Szufladzie są rekonstrukcją edukacyjną, nie przedmiotami przypisanymi Walewskim. Pozwalają jednak przejść od techniki pisania do świata listów, kancelarii i intymnej rozmowy prowadzonej na odległość.
Osiem przełomów pisma
Znak stawał się dokumentem
W Mezopotamii miękką glinę odciskano trzcinowym rylcem. Pismo klinowe służyło administracji, rachunkom, prawu i literaturze.
Egipt pisał trzciną
Hieroglify były monumentalnym systemem znaków, ale codzienna praca pisarzy korzystała także z szybszych odmian pisma, nanoszonych na papirus atramentem.
Rylec, trzcina, skóra
Tabliczki woskowe zapisywano rylcem i można było je wygładzić. Pergamin, wytwarzany ze skór, był trwały, kosztowny i przyjmował pismo piórem.
Gęsie pióro trzeba było zaciąć
Do XIX wieku w Europie powszechnie używano odpowiednio przygotowanych piór ptasich. Końcówkę formowano nożykiem, często poprawiano, a pióro regularnie zanurzano w kałamarzu.
Powtarzalność i produkcja
Metalowa stalówka była trwalsza i dawała bardziej przewidywalną kreskę. Nadal wymagała obsadki i kałamarza, ale stopniowo wypierała pióro gęsie.
Atrament zabrany w drogę
Zbiornik pióra wiecznego uwolnił piszącego od ciągłego maczania stalówki. Długopis upowszechnił szybsze, wygodne pisanie codzienne, choć nie zastąpił od razu pióra w korespondencji oficjalnej.
Jednolita litera i kopia
W końcu XIX i w XX wieku maszyna przyspieszyła pracę kancelarii. Kalka pozwalała sporządzać kopie, a osobisty charakter pisma pozostawał głównie w podpisie i dopiskach.
Pismo bez trwałego nośnika
Komputer oddzielił tekst od pojedynczej kartki. Ułatwił poprawianie, kopiowanie i przesyłanie, lecz postawił nowe pytania: która wersja jest ostateczna i jak zachować cyfrowy dokument?
Z czego robiono inkaust?
Nie istniała jedna receptura. Atrament węglowy powstawał z sadzy połączonej ze spoiwem, na przykład gumą arabską. W Europie przez stulecia ogromne znaczenie miał atrament żelazowo-galusowy. Galasy dębowe dostarczały garbników; łączono je z solami żelaza, gumą i wodą, niekiedy używając także octu lub innego płynu pomocniczego.
W XIX-wiecznych dworach atrament nadal bywał przygotowywany domowo. Pisano również atramentami z barwników roślinnych; czerwienie uzyskiwano innymi pigmentami niż czerń tekstu podstawowego.
Archiwum Narodowe w Krakowie: galas, witriol, guma i ocet ↗ Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie: wytwarzanie inkaustu ↗Kiedy pisano krwią?
Krew nie była zwykłym materiałem kancelaryjnym. Pojawia się wyjątkowo: gdy brakowało atramentu, w więzieniu albo izolacji, jako znak przysięgi, protestu, poświęcenia lub w dramatycznej legendzie. Opowieści o „listach pisanych krwią” trzeba każdorazowo sprawdzać, ponieważ późniejsza tradycja chętnie wzmacniała w ten sposób emocje wydarzenia.
Epistolografia — list jako sztuka
List miał formułę powitania, właściwą opowieść, prośbę lub wiadomość, zakończenie, datę i podpis. Inaczej pisano do władcy, urzędu, zarządcy, przyjaciela i ukochanej osoby. Papier, charakter pisma, dopiski, skreślenia, pieczęć, sposób złożenia i droga doręczenia są częścią dokumentu — nie tylko oprawą tekstu.
Epistolografia bada list zarówno jako źródło historyczne, jak i świadomie ukształtowaną wypowiedź. Czytelnik powinien pamiętać, że autor nie zawsze pisał spontanicznie: dobierał ton, przemilczał, przekonywał, budował własny wizerunek.
Sobieski do Marysieńki — uczucie w marszu
Po zwycięstwie
„Bóg i Pan nasz na wieki błogosławiony dał zwycięstwo…”
Słynny początek listu po bitwie łączy relację wojenną, polityczne znaczenie zwycięstwa i potrzebę natychmiastowego zwrócenia się do żony.
Język bliskości
„Jedyna duszy i serca pociecho…”
Sobieski używał czułych formuł oraz prywatnych kryptonimów. Wielka historia toczy się w tych listach obok tęsknoty, codziennych spraw i troski o rodzinę.
Oryginały korespondencji Sobieskich znajdują się obecnie w Narodowym Historycznym Archiwum Białorusi w Mińsku. Polskie biblioteki udostępniają dawne wydania oraz podobizny listów; dlatego nie podpisujemy drukowanego tekstu jako autografu.
Wydanie z 1883 roku z podobizną listu — Biblioteka Akademii Sztuki Wojennej ↗ Pełne dawne wydanie listów z wyprawy wiedeńskiej — Wikiźródła ↗„Precz z moich oczu” — list, wiersz i pieśń
Utwór Adama Mickiewicza nosi tytuł Do M., a jego pierwszy wers — „Precz z moich oczu” — stał się nazwą rozpoznawaną powszechnie. To nie zwykłe zerwanie: poeta próbuje rozkazać pamięci, lecz kolejne obrazy pokazują, że oddalenie nie usuwa uczucia.
Wiersz otrzymał także muzyczne życie. Fryderyk Chopin skomponował do niego pieśń, dlatego w zbiorach spotykamy nie tylko tekst poetycki, ale też zapisy nutowe. Polona wskazuje w swoich zbiorach około siedemdziesięciu rękopisów i odpisów związanych z Mickiewiczem oraz nuty kompozycji Chopina do tego utworu.
Adam Mickiewicz, „Precz z moich oczu” — tekst w domenie publicznej ↗ Polona: rękopisy Mickiewicza i zapis nutowy kompozycji Chopina ↗