Gniazdo Rodzinne

Jak ratowanie domu zamieniło się w poszukiwanie jego pamięci

Ta historia nie zaczęła się od Walewskich.

Nie zaczęła się nawet od Inczewa.

Zaczęła się od dość prostego marzenia, które mieliśmy z żoną: chcieliśmy pozostawić naszym dzieciom coś, co będzie je łączyło również wtedy, kiedy nas już nie będzie.

Nie chodziło nam o lokatę kapitału ani o reprezentacyjną rezydencję. Szukaliśmy miejsca, które mogłoby stać się Gniazdem Rodzinnym.

Domem, do którego będzie się wracało.

Miejscem wspólnych świąt, wakacji, niedzielnych obiadów, spotkań dzieci i — mamy nadzieję — kiedyś wnuków i następnych pokoleń. Oazą spokoju, która będzie trwała dłużej niż jedno ludzkie życie.

Chcieliśmy domu z historią.

Nie wiedzieliśmy jeszcze, jak bardzo ta historia nas wciągnie.

Zaczęło się od szukania

Jedną z osób, które były dla mnie inspiracją, był mój przyjaciel, nieżyjący już doktor Andrzej Pajdowski, związany z dworem w Siedleminie.

Może właśnie dzięki niemu gdzieś z tyłu głowy dojrzewało przekonanie, że stary dwór czy pałac nie musi być martwym zabytkiem oglądanym zza sznura. Może ponownie stać się domem.

Zaczęliśmy szukać.

Internet, ogłoszenia, rozmowy, wyjazdy.

A potem samochód i Polska oglądana nie od strony rynku czy głównej drogi, lecz przez bramy starych parków.

Po drodze były między innymi Smardy, Emilianów i kolejne miejsca. Każde miało swoją historię. Niektóre były piękne. Inne straszliwie zaniedbane. Przy niektórych człowiek zaczynał już wyobrażać sobie przyszłość, a po chwili rozsądek podpowiadał, że to jednak nie tutaj.

W pewnym momencie trafiliśmy do Inczewa.

I poszukiwania się skończyły.

W 2018 roku kupiliśmy pałac od rodziny Lisieckich.

Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że kupując stary dom, można jednocześnie kupić sobie zajęcie prawdopodobnie na resztę życia.

Park, do którego przydałaby się maczeta

Słowo „park” brzmiało wówczas nieco optymistycznie.

To była raczej dżungla.

Dzisiaj można się z tego śmiać, ale jednym z pierwszych etapów przywracania Inczewa do życia było doprowadzenie parku do takiego stanu, żeby można było przez niego przejść bez maczety.

Pracowaliśmy wszyscy. Aldona włożyła wiele sił w porządkowanie parku, a nasza córka Paulina pomagała jej przy tej pracy. Każde z nas miało swój udział w odzyskiwaniu tego miejsca — krok po kroku, alejka po alejce, fragment po fragmencie.

Nie była to romantyczna konserwacja zabytku ze zdjęć w eleganckim albumie. Był gruz, gałęzie, krzaki, samosiewy i błoto. Po kilku godzinach człowiek czasem patrzył za siebie i zastanawiał się, czy w ogóle widać różnicę. Nie chcę jednak, aby zabrzmiało to jak narzekanie. Najsilniejszym wspomnieniem nie jest zmęczenie, lecz radość, że wspólnie przywracamy życie miejscu, które stawało się naszym rodzinnym domem.

Ta praca miała też swoje ciche przyjemności: szum wiatru w koronach starych drzew, śpiew ptaków i chwile odpoczynku w słońcu. Wieczorami po pracy rozpalaliśmy grill. Z pomostu, który zbudowaliśmy nad pogłębionym stawem, karmiliśmy karpie koi, amury i karpie. Ryby wyskakiwały po pokarm z wody i wyglądały, jakby cieszyły się razem z nami. Nie łowimy ich — pozwalamy im żyć spokojnie, a sobie cieszyć się ich obecnością i otaczającą przyrodą.

Szczególnie zaangażował się również nasz syn Konrad.

Na co dzień jest okulistą.

W Inczewie ujawniła się jednak jego druga specjalizacja.

Zaczęło się od sprzętu potrzebnego do pracy. Potem sprzętu przybywało.

Przemysłowa koparka Case. Ciągnik. Zwyżka na Starze. Traktorek-kosiarka Husqvarna. Dmuchawy. Odkurzacze do liści. Kosiarka bijakowa.

W pewnym momencie uznaliśmy, że określenie „lekarz okulista” nie oddaje już całego zakresu jego działalności.

Tak powstał rodzinny „Okulista Traktorzysta”.

I rzeczywiście — człowiek, który w tygodniu zajmował się oczami swoich pacjentów, każdą możliwą wolną chwilę potrafił spędzać na ciągniku, koparce, koszeniu parku albo razem z nami przy oczyszczaniu pałacu z gruzu.

To jest ta część ratowania zabytku, której zwykle nie widać na końcowych fotografiach.

A przecież właśnie z niej składa się większość tej pracy: ze wspólnego wysiłku Aldony, Pauliny, Konrada i mojego, ale jeszcze bardziej ze wspólnej radości, którą daje nam Inczew.

Pałac powoli wracał do życia

Remont rozpoczął się i trwa nadal.

Nie chcieliśmy stworzyć hotelu.

Nie chcieliśmy również urządzić martwego muzeum, w którym wszystko będzie piękne, ale nikt nie będzie naprawdę mieszkał.

Od początku coraz bardziej dojrzewała w nas idea:

pałac z duszą jako Gniazdo Rodzinne.

Ocalić tyle historycznej substancji, ile można. Uszanować architekturę i miejsce. Prowadzić prace pod nadzorem konserwatorskim.

Ale jednocześnie dać budynkowi to, czego najbardziej potrzebuje każdy dom:

życie.

Bo być może jednym z najlepszych sposobów ratowania starego domu jest sprawić, żeby ponownie był komuś potrzebny.

A potem chciałem zrobić stronę internetową

I tutaj historia wykonała pierwszy niespodziewany zakręt.

Pomyślałem, że warto zrobić stronę internetową o pałacu.

Tylko tyle.

Stronę.

Trochę historii. Kilka fotografii. Informacje o Walewskich.

Nie wiem już dokładnie, w którym momencie przestała to być strona.

Pojawiały się kolejne pytania.

Skoro opisujemy pałac, trzeba opowiedzieć o parku.

Skoro park — to przecież były trzy stawy.

Skoro majątek — był folwark.

A skoro folwark — kto tam pracował?

Stangret. Fornal. Masztalerz. Kowal.

Była stajnia. Były konie. Była gorzelnia. Wspominano lodownię. Były powozy. Były polowania.

Była kuchnia, służba, święta, pogrzeby, choroby, lekarze, szkoła, kościół.

I nagle zorientowałem się, że nie budujemy już strony o jednym pałacu.

Powstawało cyfrowe muzeum świata polskiego dworu.

Inczew miał być jego sercem.

I wtedy pojawił się mój nietypowy współpracownik

Tym współpracownikiem została sztuczna inteligencja — ChatGPT.

Piszę „współpracownik” świadomie.

Tak właśnie traktuję tę relację.

Nie chciałem programu, który na moje polecenie napisze kilka ładnych akapitów o zabytku.

Zaczęliśmy pracować razem.

Ja przynosiłem pytania, fotografie, dokumenty, wspomnienia, informacje od mieszkańców, własną znajomość Inczewa, czasami jedno zdanie zasłyszane wiele lat wcześniej.

ChatGPT zaczynał szukać.

Jedno pytanie prowadziło do następnego. Dokument prowadził do gazety. Gazeta do nazwiska. Nazwisko do archiwum. Archiwum do następnej teczki.

A czasami moje: „A może...?” uruchamiało poszukiwanie, po którym kilkanaście minut później patrzyłem na ekran i nie bardzo wierzyłem w to, co czytam.

Zaplanowaliśmy około roku intensywnej pracy nad portalem.

Nie wiem jeszcze, dokąd nas ten rok doprowadzi.

Wiem natomiast, że pierwotna „strona internetowa” dawno przestała istnieć.

Powstaje portal, książka, Atlas Rezydencji, Biblioteka Dworska, interaktywne mapy, rekonstrukcja pałacu i parku, archiwum dokumentów, Szafa Grająca, Sala Kinowa, opowieści o świecie folwarku, medycynie, kobietach, polowaniach, koniach, służbie i codziennym życiu.

A równocześnie na dużym komputerze powstaje kod, który ma ten świat połączyć.

Najbardziej nieoczekiwane było jednak coś innego

Zaczęliśmy prowadzić kwerendę.

Początkowo traktowałem ją jako zaplecze.

Trzeba przecież znaleźć fakty, żeby napisać dobrą historię pałacu.

Dopiero pewnej nocy, czytając kolejne wyniki poszukiwań, zorientowałem się, że siedzę przed telefonem jak przed dobrą powieścią detektywistyczną.

I wtedy przyszła mi do głowy myśl:

przecież sama kwerenda jest opowieścią.

Śledztwo w sprawie przeszłości

Zaczęło się od drobiazgów.

Pan Owczarek, syn człowieka pracującego przed wojną przy koniach w majątku, pozostawił wspomnienie o lodowni.

Dzisiaj już nie żyje.

Ale w Inczewie mieszka kolejne pokolenie tej rodziny.

Nagle zrozumieliśmy, że dokumentem może być również człowiek.

I że niektórych dokumentów nie można odłożyć do przeczytania za dziesięć lat.

Potem pojawiły się trzy stawy.

Dzisiaj jest jeden. Dwa zasypano.

Wiedziałem, gdzie mniej więcej były.

I zaczęło się szukanie map.

W końcu sfotografowałem fragment dawnego szkicu. Zobaczyliśmy na nim trzy podobne, wydłużone obiekty. Każdy miał ten sam numer: 5. Przy co najmniej dwóch ktoś dopisał ołówkiem: „nie ma”.

Przez chwilę wyglądało to jak rozwiązanie zagadki. Trzy kształty, trzy stawy, dwa dopiski o zniknięciu — wszystko układało się niemal zbyt dobrze.

A potem przyszło otrzeźwienie. W innym planie, należącym do innego opracowania, numer 5 oznaczał gorzelnię. Jedna cyfra mogła więc potwierdzić wszystko albo nic, zależnie od tego, z której legendy ją czytaliśmy.

Przejrzeliśmy ponownie 164 fotografie projektu z lat 1986–1987. Był tam plan sytuacyjny Pałacu, ale nie ten szkic i nie jego legenda. Zamiast łatwej odpowiedzi otrzymaliśmy precyzyjniejszą wskazówkę: trzeba szukać kompletnej teki konserwatorskiej.

To był jeden z tych momentów, w których kwerenda uczy pokory. Nie wystarczy znaleźć obraz pasujący do pamięci. Trzeba jeszcze wiedzieć, kto go wykonał, kiedy, do jakiego arkusza należał i co naprawdę znaczyły jego oznaczenia.

Bo jeżeli zniknęły stawy, to co jeszcze zniknęło?

Okazało się, że dzisiejszy park jest tylko częścią dawnego.

Świat wokół pałacu zaczął rosnąć.

Kaktus

Potem zaczęliśmy zajmować się końmi.

Z początku miał to być po prostu artykuł o stajni.

I nagle w przedwojennych dokumentach pojawił się Stefan Walewski jako hodowca.

Potem konkretne konie.

Jagienka.

Sześć koni odnotowanych przy Inczewie.

A wreszcie Kaktus — koń prowadzący nas tropem do Alliego, Wojska Polskiego, Kazimierza Szoslanda i olimpijskiego Amsterdamu 1928.

Czy wszystko w tej historii zostało już udowodnione?

Nie.

I właśnie to jest piękne.

Bo uczymy się mówić: tego jeszcze nie wiemy.

Nie wypełniać pustego miejsca fantazją. Zostawić znak zapytania i szukać dalej.

Fiat 81209

Na jednej ze starych fotografii pałacu stoi samochód.

Zapytałem kiedyś: — A może to Fiat Walewskiego?

Mogliśmy godzinami oglądać błotniki i reflektory.

Zamiast tego zaczęła się kwerenda.

I nagle w urzędowym wykazie samochodów z 1931 roku pojawiło się:

Stefan Walewski.
Samochód osobowy Fiat.
Numer 81209.
Miejsce postoju — folwark Inczew.

Pamiętam swoje zdumienie.

Nie oznaczało to jeszcze, że samochód ze zdjęcia jest tym Fiatem.

Ale samochód, który chwilę wcześniej był tylko przypuszczeniem, nagle dostał markę i numer rejestracyjny.

Rok później znaleźliśmy go ponownie.

I właśnie wtedy zaczyna się rozumieć, czym może być kwerenda.

To nie jest przepisywanie starych papierów.

To jest przywracanie szczegółów światu, który je utracił.

Teczka 424

Potem pojawiła się w archiwum:

2/237/0/2/424

„Walewski Stefan, maj. Inczew, p-ta Sędzice, pow. sieradzki”.

Lata 1933–1938.

Zero skanów.

Nie wiemy, co jest w środku.

Może nic przełomowego.

A może znajduje się tam dokument, który zmieni kolejny rozdział naszej książki.

Teczka istnieje.

Czeka.

Dla mnie już samo to jest fascynujące.

I nagle otworzyło się archiwum Walewskich

Kolejna sygnatura zawierała w tytule coś, czego szukaliśmy:

Inczew.

Dokumenty Walewskich z kilku majątków, w tym Inczewa.

Obok monografie miejscowości. Materiały genealogiczne. Wykazy dóbr. Setki skanów. Ponad tysiąc stron materiałów do przejrzenia.

Wtedy pomyślałem: ile jeszcze tego jest?

Ile informacji o naszym pałacu leży gdzieś od kilkudziesięciu lat w archiwalnym pudełku, ponieważ nikt nie zadał wyszukiwarce właściwego pytania?

Nie wszystko, co zapomniane, przepadło

To chyba najważniejsza rzecz, której nauczył mnie Inczew.

Przeszłość bardzo rzadko znika całkowicie.

Ona się rozprasza.

Jedna część pozostaje w murze. Druga w starej belce. Trzecia na fotografii. Czwarta w opowieści mieszkańca wsi. Piąta w księdze hodowlanej. Szósta w wykazie samochodów. Siódma na mapie. Ósma w ziemi, w miejscu dwóch zasypanych stawów. Dziewiąta w teczce 424.

Trzeba te kawałki odnaleźć i ponownie położyć obok siebie.

I wtedy dzieje się coś niezwykłego.

Stefan Walewski przestaje być nazwiskiem przedwojennego właściciela.

Odzyskuje konie. Fiata. Polowania. Gorzelnię. Pracę. Rodzinę.

Pałac przestaje być budynkiem. Odzyskuje ludzi.

Park odzyskuje dawną przestrzeń.

A jeden istniejący staw zaczyna przypominać, że kiedyś miał dwóch sąsiadów.

Człowiek i sztuczna inteligencja

Ta książka i portal są również eksperymentem.

Chcemy przez mniej więcej rok sprawdzić, jak daleko może dojść człowiek pracujący razem ze sztuczną inteligencją, jeżeli obie strony nie ograniczą się do jednorazowego pytania i odpowiedzi.

Ja nie potrafiłbym w takim tempie przeglądać tysięcy tropów, porównywać źródeł, budować struktur materiału i jednocześnie pracować nad portalem.

Ale sztuczna inteligencja bez człowieka nie wiedziałaby, że dwa stawy leżały na wschód od tego, który pozostał.

Nie znałaby opowieści pana Owczarka. Nie wiedziałaby, które drzwi zachowały się w pałacu. Nie pojechałaby do Inczewa i nie zauważyła śladu w murze. Nie wiedziałaby, które pytanie nie daje mi spokoju.

Dlatego nie widzę tutaj konkursu: człowiek czy sztuczna inteligencja?

Znacznie ciekawsze pytanie brzmi:

co mogą odkryć razem?

Dlaczego o tym piszę

Nie po to, żeby każdy kupił pałac.

Stanowczo nie jest to rada, której udzielałbym bez ostrzeżenia.

Piszę o tym dlatego, że niemal każdy ma jakiś własny Inczew.

Dom dziadków. Starą fotografię. Zapomniany cmentarz. Historię miejscowości. Rodzinny dokument. Dwór stojący przy drodze, którym od trzydziestu lat nikt się nie interesuje. Nazwisko zapisane na odwrocie zdjęcia.

Czasami wystarczy jedno pytanie:

„Kim był ten człowiek?”

Potem drugie. I trzecie.

A po pewnym czasie może się okazać, że rzecz, która wydawała się bezpowrotnie zapomniana, wcale nie zniknęła.

Czekała tylko, aż ktoś zacznie jej szukać.

Nasze śledztwo dopiero się zaczyna

Remont pałacu trwa.

Portal powstaje.

Kod się zmienia.

Książka rośnie.

Przed nami archiwa, mapy, rozmowy ze świadkami, fotografie, tysiące stron dokumentów i zapewne dziesiątki pomyłek.

Nie wiemy, kto zaprojektował pałac.

Nie wiemy jeszcze, dlaczego Inczew tak bardzo przypomina Tłokinię.

Nie znamy modelu Fiata 81209.

Nie otworzyliśmy teczki 424.

Nie odtworzyliśmy dokładnych granic dwóch zasypanych stawów.

I jestem przekonany, że najciekawszych pytań jeszcze nawet nie zadaliśmy.

Dlatego nie mogę napisać zakończenia tej historii.

Mogę napisać tylko:

ciąg dalszy nastąpi.

Nota o powstaniu tej opowieści

Tę historię opowiadam w pierwszej osobie, ponieważ jest historią naszej rodziny, Inczewa i mojego udziału w jego ratowaniu.

Nie byłoby jednak uczciwe pozostawić czytelnika z wrażeniem, że sam napisałem powyższy tekst.

Opowiedziałem ChatGPT historię naszych poszukiwań, zakupu pałacu, rodzinnej pracy, remontu, powstawania portalu i naszej wielomiesięcznej współpracy. Przez setki rozmów przekazywałem dokumenty, fotografie, wspomnienia i kolejne pytania. Korygowałem błędy, dodawałem własną wiedzę i wskazywałem kierunki dalszych poszukiwań.

ChatGPT prowadził znaczną część kwerendy, odnajdywał i zestawiał źródła, pomagał analizować dokumenty, łączył rozproszone tropy, współtworzył koncepcję portalu i książki oraz pracował nad kodem.

Kiedy uświadomiłem sobie, że sama historia naszych poszukiwań przypomina powieść detektywistyczną, poprosiłem ChatGPT, aby — znając przebieg tej pracy lepiej niż ktokolwiek poza mną — zredagował ją moim głosem.

Tak powstał ten tekst.

Nie jest więc próbą ukrycia udziału sztucznej inteligencji.

Przeciwnie.

Jest świadectwem eksperymentu, który nadal trwa:

człowiek przynosi pamięć, doświadczenie, ciekawość i pytania.
Sztuczna inteligencja pomaga szukać, porządkować, kojarzyć i tworzyć.
A przeszłość — kawałek po kawałku — zaczyna wracać.

Ryszard Kupidura
Inczew, 2026

Przy współpracy i redakcji ChatGPT