Żywy Pałac
w czasach PGR

Po wojnie dawny dom ziemiański wszedł w nową rzeczywistość gospodarczą. Zmieniły się własność, funkcje i mieszkańcy, ale pałac przez dziesięciolecia nie był pustą ruiną. Mieścił biura, mieszkania oraz Klub Rolnika. Był ogrzewany, miał energię elektryczną i instalację kanalizacyjną z szambem.

Od majątku do gospodarstwa państwowego

Powojenne przekształcenia przerwały ciągłość prywatnego majątku Walewskich. Nie znamy jeszcze dokładnej daty ani pełnego trybu przejęcia ziemi, zabudowań i wyposażenia. W 1948 roku Inczew występuje już w państwowej strukturze gospodarczej związanej z PNZ i zespołem Dębołęka, a gorzelnia nadal działała. Plan z 1960 roku nosi tytuł „P.G.R. Inczew — Wydzielenie działek budowlanych z gr. PGR Inczew”. Dokument potwierdza funkcjonowanie gospodarstwa i prowadzoną regulację gruntów; nie wystarcza jednak do odtworzenia wszystkich zmian własnościowych i organizacyjnych.

Biura, mieszkania i Klub Rolnika

Według relacji obecnego właściciela w latach osiemdziesiątych w pałacu działały biura PGR i Klub Rolnika, a część pomieszczeń pełniła funkcję mieszkań komunalnych. Ten obraz jest ważny, ponieważ pokazuje budynek użytkowany i wyposażony w podstawowe instalacje, a nie opuszczony. Kolejne wspomnienia mieszkańców oraz dokumenty administracyjne powinny w przyszłości pozwolić odtworzyć układ funkcji, nazwiska pracowników i rytm codziennego życia.

Spółdzielnia Kółek Rolniczych — osobny ślad

Katalog Archiwum Państwowego w Łodzi, Oddział w Sieradzu, wymienia Inczew wśród kółek rolniczych wchodzących w skład Spółdzielni Kółek Rolniczych we Wróblewie. Zespół archiwalny nr 41/379/0 obejmuje lata 1974–1992. Spółdzielnia została utworzona w 1974 roku, postawiona w stan likwidacji uchwałą z 16 stycznia 1991 roku i zakończyła działalność 31 lipca 1992 roku.

Szczególnie obiecujące są nieskanowane dotąd akta kółek wchodzących w skład SKR, rejestry członków, plany techniczno-ekonomiczne oraz rejestry i mapy użytkowanych gruntów. Mogą pomóc odtworzyć powojenną gospodarkę wsi, zaplecze maszynowe i związki między dawnymi gruntami majątku a późniejszymi instytucjami rolniczymi.

Projekt z lat 1986–1987

Zachowana dokumentacja została wykonana przez Pracownię Usług Architektonicznych Stowarzyszenia Architektów Polskich, Oddział Warszawski, dla WOPR w Kościerzynie, na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Sieradzu. Umowę zawarto 15 września 1986 roku, kartę projektu datowano na 30 kwietnia 1987 roku, a klauzulę sprawdzenia na 1 czerwca 1987 roku. Projektantem prowadzącym był mgr inż. arch. Andrzej Popławski, przy współpracy Anny Kopeć i Jolanty Kulińskiej.

Program przewidywał na parterze biura dla pięciu osób oraz przedszkole z zapleczem dla 50 dzieci. Na piętrze planowano pięć pokoi gościnnych, klubo-kawiarnię i pomieszczenia do gier sportowych. Opis techniczny potwierdza, że pałac był wtedy użytkowany jako biura WOPR i mieszkania pracowników. Projekt jest źródłem wiedzy o ówczesnym stanie oraz planowanym sposobie wykorzystania obiektu. Nie wolno jednak automatycznie uznawać wszystkich narysowanych rozwiązań za wykonane.

Ludzie, których trzeba przywrócić historii

Historia PGR to przede wszystkim historia pracowników i mieszkańców. W prasowych tropach pojawiają się Zygmunt Osiewała, wskazany w 1950 roku jako palacz gorzelni, oraz Stanisław Nowacki, Jan Wojtysiak, Józef Rogoziński i inspektor Ryszard Chmielewski, związani z opisem pracy brygad traktorowych z 1952 roku. Nazwiska zachowujemy w rejestrze badawczym, lecz ich pisownię i funkcje trzeba jeszcze sprawdzić w oryginalnych numerach gazet. Przyszła kwerenda obejmie prasę lokalną, akta WOPR Kościerzyn, plany geodezyjne oraz wspomnienia rodzin.

Biała luka: od 1938 do 2018 roku

Śmierć Stefana Walewskiego w 1938 roku otwiera najtrudniejszy do opisania odcinek dziejów Inczewa. Między końcem ziemiańskiego majątku a rozpoczęciem obecnego etapu restauracji mieszczą się wojna, przejęcie i parcelacja dóbr, kolejne państwowe zarządy, użytkowanie Pałacu, próby adaptacji, opuszczenie oraz zmiany prywatnych właścicieli. Znamy fragmenty tej historii, lecz nie mamy jeszcze jednego łańcucha dokumentów, który pozwalałby połączyć je bez luk.

Zachowana fotografia wojenna przedstawia Pałac, dwie osoby i samochód. Nie nazywamy pojazdu „Fiatem Walewskiego” ani nie przypisujemy nazwisk postaciom, dopóki nie ustalimy daty, modelu auta, właściciela i tożsamości sfotografowanych osób. Podobnie pojedynczy dokument administracyjny potwierdza tylko to, co rzeczywiście zapisano w jego treści — nie cały przebieg zmian własnościowych.

Muzeum rzeczy utraconych

W opowieści o powojennym Pałacu powinno znaleźć się miejsce dla elementów, które zniknęły: zegara wspominanego w związku z rokiem 1931 i okresem PGR, pieców kaflowych, podłóg, sztukaterii oraz innych części wyposażenia. Każdy z tych tropów otrzyma osobną kartę z informacją, czy znamy go z dokumentu, fotografii, relacji czy śladu materialnego. Utrata przedmiotu nie upoważnia do wymyślenia jego wyglądu.

Źródła i status ustaleń