1914–1945Pałac wobec dwóch wojen
Obie wojny przeszły przez ziemię sieradzką, lecz każda pozostawiła inny ślad. Pierwsza przyniosła ruchomy front, okupację i wyniszczenie gospodarki, a zakończyła się odzyskaniem niepodległości. Druga zaczęła się tu od walk nad Wartą i terroru wobec ludności, a zakończyła nie tylko okupację niemiecką, lecz także dawny porządek własności i życia ziemiańskiego.
1914–1918
Front, który wracał
Działania wojenne w powiecie sieradzkim rozpoczęły się już 2 sierpnia 1914 roku. Po odwrocie armii rosyjskiej Sieradz zajęli Niemcy, ale przez cały sierpień obszar przechodził z rąk do rąk. Walczono pod Szadkiem, Zduńską Wolą i Widawą, a rannych przewożono do sieradzkiego szpitala zamienionego w wojskowy.
Jesienią wojna ponownie zbliżyła się do Inczewa. W listopadzie siły niemieckie stały na linii Kutno–Uniejów–Sieradz–Radomsko. Po przekroczeniu Warty 16 listopada główne natarcia ruszyły osiami Warta–Szadek i Sieradz–Zduńska Wola, jako część wielkiej operacji łódzkiej. Nie mamy jednak dokumentu potwierdzającego bitwę w samym Inczewie ani ostrzał pałacu.
Straty nie tylko od pocisków
Dla majątku i wsi równie dotkliwe jak przemarsze wojsk były pobór ludzi, koni i wozów, rekwizycje żywności, zboża oraz metali, a także przerwanie handlu i pracy pól. Źródła pokazują mechanizm tych strat w regionie, lecz nie pozwalają jeszcze podać uczciwego bilansu zabitych ani szkód materialnych dla samego Inczewa.
Zmiana polityczna: okolica wyszła spod władzy rosyjskiego zaborcy, przeszła przez okupację niemiecką, a w listopadzie 1918 roku znalazła się w odrodzonej Rzeczypospolitej. Wojna wyniszczyła gospodarkę, ale przyniosła państwo, którego na mapie nie było od 123 lat.
1939–1945
Przełamanie nad Wartą
We wrześniu 1939 roku Inczew znalazł się na zapleczu jednego z najważniejszych odcinków obrony Armii „Łódź”. W dniach 4–5 września 10. Dywizja Piechoty broniła linii Warty od Glinna przez okolice Sieradza po Strońsko. Po silnym przygotowaniu artyleryjskim Niemcy przełamali obronę, a oddziały polskie cofały się w stronę Szadku i dalej ku Nerowi. Nie ma dziś dowodu, że walczono bezpośrednio przy pałacu; wiadomo natomiast, że region znalazł się w pasie działań, przemarszów i nalotów.
Ludzie i miejsca
Nie istnieje jeszcze pełny bilans wojenny Inczewa. Skalę tragedii najbliższego regionu pokazują jednak udokumentowane fakty: w Złoczewie żołnierze niemieccy spalili znaczną część miasta i zamordowali około 200 osób; 14 listopada 1939 roku w Dzigorzewie rozstrzelano 20 sieradzkich zakładników; w kwietniu 1940 roku z zakładu w Warcie wywieziono na śmierć około 580 pacjentów. Niemal całkowicie zgładzono także żydowską społeczność Sieradza. Są to przykłady skali zbrodni w powiecie — nie liczby, które wolno przypisać samemu Inczewowi.
Powiat sieradzki wcielono bezpośrednio do Rzeszy jako część Kraju Warty. Okupacja oznaczała germanizację, konfiskaty, wysiedlenia i pracę przymusową. Dwie fotografie z około 1940 roku pokazują, że zewnętrzna bryła pałacu wówczas stała; nie mówią jednak, co stało się z jego mieszkańcami, wyposażeniem, archiwum ani gospodarką.
Zmiana polityczna: w styczniu 1945 roku niemiecką okupację zastąpiło wkroczenie Armii Czerwonej i podporządkowanie Polski systemowi komunistycznemu. Dekret o reformie rolnej odebrał bez odszkodowania wielkie majątki. W Inczewie oznaczało to parcelację, koniec rodzinnej siedziby Walewskich i późniejsze państwowe użytkowanie pałacu oraz gospodarstwa.
Co możemy powiedziećFront dwukrotnie objął ziemię sieradzką; pałac przetrwał w bryle, lecz wojny przerwały ciągłość życia i gospodarowania.
Czego jeszcze nie wiemyBrakuje imiennego bilansu ofiar Inczewa, wykazu lokalnych rekwizycji oraz pełnego inwentarza strat pałacu i folwarku.
Jak czytać liczbyDane o Sieradzu, Warcie i Złoczewie opisują region. Nie przenosimy ich automatycznie na mieszkańców Inczewa.
